Ovaryan hiperstimülasyon sendromu veya kısaca OHSS, yumurtalıkları tetiklemek için kullanılan ilaçlara karşılık vücudun gösterdiği aşırı tepkidir. Tüp bebek tedavisinde karşılaşılabilen komplikasyonlardan biri olan OHSS, yumurtalıkların şişmesi ve vücuda sıvı sızdırması ile karakterizedir. Bu sorun, özellikle polikistik over sendromu (PKOS) olup tüp bebek tedavisi gören kadınlarda daha yaygın bir şekilde görülmektedir.
OHSS nedenlerini, belirtilerini, tedavisini ve OHSS’yi engellemek için neler yapabileceğinizi bu yazıda okuyabilirsiniz.
OHSS Nedir?
Ovaryan hiperstimülasyon sendromu (OHSS), yumurtalıkların şişmesi ve vücuda sıvı sızdırmasıyla gerçekleşmektedir. OHSS genelde tüp bebek tedavisi gibi yumurtalıkların uyarılmasını içeren tedaviler sırasında görülmekle birlikte nadiren de olsa kendi kendine de gerçekleşebilmektedir.
OHSS, geçmiş yıllarda tüp bebekte sık rastlanan bir komplikasyondu. Günümüzde uygulanan yeni prosedürler ve stratejiler sayesinde OHSS artık nadir olarak veya hafif şiddette görülmektedir.
OHSS, daha çok polikistik over sendromu (PKOS) olup doğurganlık tedavisi gören kadınlarda gerçekleşmektedir. PKOS, hormonal dengesizliklerin görüldüğü ve hamile kalmada zorluklara yol açabilen bir bozukluktur.
OHSS vakalarının çoğu hafiftir ve geçici rahatsızlığa neden olmaktadır. Bununla birlikte nadiren de olsa OHSS’nin hayati tehlikeye neden olabilecek etkileri görülebilmektedir.
OHSS Neden Olur?
OHSS, kısırlık tedavilerinin yan etkisi olarak görülebilen bir komplikasyondur. Hafif şiddetli OHSS, tüp bebek tedavilerinin yaklaşık üçte birinde gerçekleşirken orta ila şiddetli OHSS ise çok daha az olasılıkla gerçekleşmektedir.
Tüp bebek tedavisinde yumurtaların olgunlaşması için çatlatma iğnesi olarak da bilinen hCG enjeksiyonu kullanılmaktadır. Bu ilaç, yumurtaların toplanmak için hazır hale gelmelerine yardımcı olmakla birlikte bazen yumurtalıkların şişmesine ve vücuda sıvı sızmasına neden olabilmektedir.
Normalde adet döngüsü sırasında yumurtalıklar yalnızca bir adet yumurta bırakmaktadır. Ancak tüp bebek tedavisinde birden fazla yumurtanın olgunlaşması sağlanarak çok sayıda kaliteli embriyo elde edilmesi hedeflenmektedir. Bunun içinse yumurtalıkların ilaçlarla uyarılması gerekmektedir. Ancak yumurtalıkların aşırı uyarılması halinde OHSS gerçekleşebilmektedir.
Çok yaygın olarak uygulanmamakla birlikte OHSS bazen aşılama tedavisinin bir parçası olarak hormon veya klomifen sitrat gibi ilaçlar kullanılması sonrası da ortaya çıkabilmektedir. Bu tedavide ilaç kullanılmasının nedeni tıpkı tüp bebek tedavisindeki gibi yumurta üretimini teşvik etmek veya yumurtaların olgunlaşmasını sağlamaktır.
OHSS Belirtileri
Tüp bebek tedavisinde vücutta pek çok değişiklik meydana geldiği için yaşanan belirtilerin normal olup olmadığını tespit etmek zor olabilir. Bununla birlikte şüphelenmenize neden olan belirtileriniz varsa bunlar hakkında doktorunuzu bilgilendirmeniz önemlidir.
OHSS belirtiler arasında şunlar görülebilmektedir:
- Karın ağrısı
- Şişkinlik
- Mide-bağırsak sorunları
- Yumurtalıkların olduğu bölgede rahatsızlık
- Bel ölçülerinde artış
OHSS belirtileri genelde ilaçlar enjekte edilmeye başlandıktan sonra yaklaşık birkaç hafta içinde ortaya çıkmaktadır. Belirtilerin ne zaman ortaya çıkacağı kişiden kişiye değişiklik gösterdiği için belirtilerin daha erken veya daha geç bir dönemde görülmesi mümkündür.
OHSS’nin neden olduğu belirtilerin şiddeti zamanla değişiklik gösterebilir. Sendromun şiddetlenmesi halinde şu belirtiler ortaya çıkabilir:
- Kısa sürede fark edilir kilo artışı
- Daha şiddetli karın ağrısı
- Daha şiddetli mide-bağırsak sorunları
- Kan pıhtıları
- İdrar çıkışında azalma
- Nefes almada zorluk
- Karında şişkinlik veya gerginlik
Yukarıdaki belirtiler ciddi olduğu için bu belirtileri yaşamanız halinde bir an önce tedavi görmeniz önemlidir. Özellikle kan pıhtılarının oluşması ve nefes almada zorluk gibi belirtiler, ciddi komplikasyonlara yol açabileceği için yaşadığınız belirtileri dikkate almanız gerekir.
Ne Zaman Doktora Gitmek Gerekir?
OHSS belirtilerinden herhangi birini yaşamanız halinde doktorunuzla iletişime geçmelisiniz. Özellikle geçmeyen karın ağrınız varsa veya kusmaya başladıysanız, idrar yapmada sorununuz varsa ya da nefes almakta güçlük yaşıyorsanız, acil tıbbi müdahale almanız gerekir. OHSS, tedavi edilebilen bir sağlık sorunu olduğu için OHSS belirtileriniz olması halinde harekete geçmeniz ve bir an önce tedavi görmeniz çok önemlidir.
OHSS Komplikasyonları
OHSS nedeniyle ortaya çıkan komplikasyonlar şiddetli olabilir. OHSS, vücudun aşırı susuz kalmasına ve karında çok fazla sıvı birikmesine neden olarak basınç hissine yol açabilir. Bu sorunlar aynı zamanda damarlarda pıhtı oluşmasına neden olabilir. Oluşan kan pıhtıları, akciğerlere veya diğer önemli organlara hareket ederek hayati tehlikeye neden olabilir.
OHSS, nadiren de olsa yumurtalık kistleri oluşması halinde kistlerin patlamasına neden olabilmektedir. Yumurtalık kistlerinin patlaması, şiddetli kanamaya neden olabileceği için bu komplikasyonun gelişmesi halinde ameliyat yapılması gerekebilmektedir.
Bu komplikasyonlar genelde OHSS belirtilerinin anlaşılmasıyla engellenmektedir. Belirtiler fark edilip çeşitli testlerle OHSS tanısı konulduktan sonra OHSS’nin kötüye gitmesinin önlenmesi ve gerekli tedavinin görülmesi mümkündür.
OHSS Tedavisi
OHSS, fiziksel muayene, ultrason, röntgen ve kan testleri gibi yöntemlerle tespit edildikten sonra sendromun şiddetine bağlı olarak tedavi planı oluşturulabilir. Tedavi planında amaç, belirtileri kontrol altına almak ve komplikasyonları engellemektir.
Hafif ila orta şiddetli OHSS için tedavi planı genel olarak şu şekildedir:
- Yoğun fiziksel aktivitelerden uzak durmak
- Sıvı tüketimini arttırmak
- Belirtileri hafifletmek için asetaminofen kullanmak
- Günlük olarak tartılmak
- Yaşanan belirtileri takip etmek
OHSS’nin şiddetli olması halinde hastanede yatış gerekebilir. Tedavi planı ise şu şekilde hazırlanabilir:
- Doğurganlık ilaçlarının dozunun ayarlanması
- Damar yoluyla sıvı alımı
- Yumurtalıklar normale dönene kadar embriyoları dondurmak ve embriyo transferini ertelemek
- Karındaki sıvıyı almak
- Belirtileri azaltmak veya yumurtalıklardaki aktiviteyi azaltmak için ilaç kullanmak
OHSS Risk Faktörleri
PKOS’u olan kadınların veya döngü sırasında çok fazla folikülü olan kadınların OHSS riski daha yüksektir. Ayrıca 35 yaşından küçük kadınların da OHSS riskinin daha yüksek olduğu söylenebilir.
OHSS’de diğer risk faktörleri şunlardır:
- OHSS geçmişi
- İdeal vücut ağırlığının altında olmak
- HCG enjeksiyonu yapılmadan önce yüksek östrojen seviyelerine sahip olmak
- Donmuş embriyo transferi yerine taze embriyo transferi yaptırmış olmak
OHSS Nasıl Engellenir?
OHSS riskini azaltmak için doktorunuzla birlikte konuşarak yapabileceğiniz bazı şeyler bulunmaktadır. Doktorunuz, OHSS riskinizi azaltmak için şunları önerebilir:
- İlaç dozlarının ayarlanması: İlaç dozlarının düşürülmesi, yumurtalıkların aşırı uyarılmadan yumurta üretmelerine yardımcı olabilir.
- Yeni ilaç kullanımı: Düşük doz aspirin veya dopamin agonistleri gibi OHSS’ye karşı koruma sağlayabilecek ilaçların kullanılması gerekebilir. PKOS’u olan kadınlar, metformin kullanımından fayda sağlayabilir.
- Enjeksiyonların bırakılması: Doktorunuz, östrojen seviyelerinizin yüksek olduğunu veya folikül sayınızın çok fazla olduğunu görürse enjeksiyon şeklinde kullanılan ilaçları bırakmanızı isteyebilir.
- Çatlatma iğnesinin kullanılmaması: Bazı durumlarda çatlatma iğnesi olarak bilinen hCG enjeksiyonunu yapmamak, OHSS’yi engellemede etkili olabilir.
- Embriyoları dondurmak: Doktorunuz, elde edilen embriyoları gelecekte kullanılmak üzere dondurmanızı isteyebilir. Bunun için yumurtaların toplanıp sperm ile döllendikten sonra dondurularak saklanmaları gerekir.
Her hastanın durumu birbirinden farklı olduğu için doktorunuz durumunuzu yakından izleyecek ve size özel olarak bir tedavi planı belirleyecektir. Durumunuza uygun olarak bir tedavi planı oluşturulması için çeşitli kan testleri yaptırmanız ve ultrason ile yumurtalıklarınızın kontrol edilmesi gerekebilir.
Sonuç Olarak
OHSS, geçici bir sendromdur ve genellikle iki hafta içinde kaybolmaktadır. Şiddetli OHSS vakalarında dahi tedavi ile birlikte kısa sürede olumlu sonuçlar alınabilmektedir. Bununla birlikte OHSS ile hiç karşılaşmamak adına tedavi öncesi doktorunuzla detaylı bir şekilde konuşabilir ve neler yapabileceğinizi öğrenebilirsiniz.
OHSS belirtileri hafif şiddette olduğunda zamanla kendi kendine ve dinlenmeyle geçebilmektedir. Ancak ciddi vakalarda hastaneye yatış gerekebileceği için belirtilerinizi takip etmeniz ve gerektiğinde bir an önce doktorunuzla iletişime geçmeniz önemlidir.
